CUMHURİYET KADROLARINI YETİŞTİREN OKUL
MEKTEB-İ SULTÂNÎ : GALATASARAY
Eğitimkurumları¸ ülkelerin gelecekleri/kaderleri üzerinde belirleyici veetkin bir role ve güce sahiptirler. Ancak bunun gerçekleşmesi için okurumların¸ donanımlı ve yetkin olması gereklidir. TarihimizdeFâtımîlerin Şiî öğretiyi yaymak amacıyla kurduğu el-Ezher (972)1 vesonraları Sünnî öğretiyi savunmak amacıyla ona alternatif olarakkurulan Nizâmiye Medreseleri (1066)2 gibi devlet eli ve inisiyatifiyleteşekkül ettirilmiş nitelikli “resmi” eğitim ve öğretim kurumları bununbir kanıtıdırlar.
Eğitimkurumları¸ ülkelerin gelecekleri/kaderleri üzerinde belirleyici veetkin bir role ve güce sahiptirler. Ancak bunun gerçekleşmesi için okurumların¸ donanımlı ve yetkin olması gereklidir. TarihimizdeFâtımîlerin Şiî öğretiyi yaymak amacıyla kurduğu el-Ezher (972)
(1) ve sonraları Sünnî öğretiyi savunmak amacıyla ona alternatif olarak kurulan Nizâmiye Medreseleri (1066)
(2) gibi devlet eli ve inisiyatifiyle teşekkül ettirilmiş nitelikli “resmi”eğitim ve öğretim kurumları bunun bir kanıtıdırlar.
Yakın tarihimizde¸ yani Islahat Fermanı’nından (1856) sonra zayıflamave gerileme döneminde kurulmuş bir eğitim kurumu da GalatasarayMekteb-i Sultânîsi’(lisesi)dir. Bu eğitim müessesesi¸ Osmanlı’nın sonyüzyılına ve Yeni Türkiye Cumhuriyet’ine çok farklı alanlarda bürokratve memur yetiştirmiş en önemli kurumlardan biridir. Bürokrat YetiştirenKurumlar Klasik Osmanlı çağında bürokrat yetiştiren kurum olarakEnderun ön plana çıkmaktadır. Bu “Saray Okulu”¸ Osmanlı’da¸ devletadamı yetiştirme geleneğindeki özgünlüğünün bir ifadesidir. 19.yüzyılda Enderun¸ yerini Galatasaray ve Mülkiye gibi yöneticiyetiştiren kurumlarla birlikte Tıbbiye Mektebi¸ Baytar Mektebi veMühendis Mektebi gibi yatılı ve burslu kurumlara bırakmıştır.
(3) II. Abdülhamit (1842-1918) döneminde¸ Avrupa’ya öğrencileringönderilmesi¸ Fransız Devrimini hazırlayan düşünürlerin fikirlerindenetkilenmelerine sebep olmuştur. Yurt dışına öğrenci gönderme teşebbüsü¸Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu gerileme ve çökme probleminiönlemek ve tedavi etmek için bir çare olarak görülmüştür. Aydınların veyönetici elit kadronun sorusu hep aynıydı: “Biz neden geri kaldık?Devlet nasıl kurtulur?”. Avrupa’nın bilim ve teknolojide hızlı gelişmekaydetmesi Osmanlı münevverlerinin yönünü Batı’ya çevirmesine sebepolmuş; 1826’da Tıp Mektebi’nin¸ 1868’de Galatasaray Lisesi’nin veRobert Koleji’nin eğitime başlaması¸ Batı tarzı eğitim anlayışını¸dolayısıyla Garp düşüncesinin Türkiye’deki etkinliğini artırmasınıhızlandırmıştır. Bu düşünceler¸ o dönemde Avrupa’da revaçta olanmateryalist ve pozitivist fikirlerden oluşmaktaydı. Özellikle TıpMektebi¸ pozitivist¸ Darwinci ve Freudçu fikirlerin odağı halinegelmişti.
(4) Galatasaray Sultânîsi’nin Kuruluşu
Açılış Amacı
Galatasaray Sultânîsi’nin açılışına Şeyhülislâm vediğer dinlerin temsilcileri birlikte katılmışlardır. Okul¸ Fransızliseleri model alınarak¸ dersleri Fransızca verilen¸ müdürü ve öğretimkadrosunun çoğu Fransız olan ve Müslüman¸ Rum¸ Ermeni¸ Yahudiöğrencileri Fransız dili ve kültürü içinde birbirine yakınlaştıracak¸Osmanlılaştıracak bir yapı içerisinde teşekkül ettirildi. Batılılaşmayanlısı devlet adamları için bu okul¸ Batı medeniyetini ve diğerdinlere mensup olan “millet”ler arasında Fransa uydusu bir Osmanlılıkbirliğini besleme amacına hizmet edebilecek bir müessese idi.
(6) Galatasaray Sultânîsi’nin açılmasının iki önemli temel amacı vardı.Bunlardan ilki¸ liyâkatli ve donanımlı memur yetiştirmek ve Tanzimat’ınesaslarını uygulayacak seçkin zümreyi teşkil etmekti. Hedeflenen buamaçlar gerçekleşerek¸ bu okuldan mezun olan çok sayıdaki kimse devletkadrolarında görev aldılar. Özellikle de dış işlerinde (hâriciyede) vedevletin diğer kademelerinde Galatasaraylılar kayda değer bir yekûnoluşturmaktaydı. İstanbul’un zengin Müslüman ailelerinin bu okulagönderdikleri çocukları sayesinde Fransız kültürüyle birlikte futbol¸tiyatro¸ folklor vb. faaliyetler Türkiye’ye girdi. Nihayetindemodernleşmenin bir vasıtası olarak Galatasaray¸ Türkiye’deki değişim vedönüşümlerin gerçekleşmesinde çok hayatî bir güç işlevine sahip oldu.Okulun yönetimi Türk hükümetlerinin elinde olmasına rağmen¸ Fransa’nınkontrolü sürekli varlığını hissettirdi. Öyle ki¸ Okulun 100. yılıkutlamalarına katılmak üzere Fransa Cumhurbaşkanlarından Charles deGaulle 1968’de ve Galatasaray Üniversitesi kuruluşu için yapılan imzatöreninde bulunmak üzere François Mitterand 1992’de Türkiye’ye gelerekokula ziyarette bulundular.
(7) Okulun Açılışı
Zamanın padişahı Sultan Abdülaziz’in 1867’deki Fransa ziyaretisonrasında oluşan havanın etkisiyle okul açılmasına izin verilmiş veFransa bu hususta hiçbir yardımdan çekinmemiştir.
(
NitekimGalatasaray Sultânîsi¸ çoğunlukla Fransızca ve Fransız hocalarıngözetimde eğitimine devam edecekti. Bununla birlikte Fransız hükümeti¸nitelikli yönetici ve öğretmenler göndermiş; kütüphane¸ laboratuar vemüzelerin teşekkülüne imkân hazırlamıştır.
(9) Tanzimat’ın ilk devlet adamları¸ Galatasaray ve diğer eğitim kurumlarında her türlü kolaylığı sağlamışlardır.
(10) “Sultânî” kavramı¸ Galata-saray’la birlikte kurulmuş olan ilk liseyeverilen Mekteb-i Sultânî adı ile kültürümüze girmiştir. Batı ilim veirfanıyla vasıflı aydınları yetiştirmek amacıyla kurulmuş olan bu okul¸Fransa’nın Hıristiyan öğrencilerin gidebilecekleri orta öğretimkurumunun (lise) açılması yönündeki ısrarı sonucu olarak doğmuştur.Sonunda Mekteb-i Sultânî¸ 1 Eylül 1868’de resmî olarak açılmıştır.
(11) Okulun açılması¸ Osmanlı devlet adamları ile Fransız Elçiliğinin ortak mutâbakatları sonucunda gerçekleşmiştir.
Mekteb-i Sultânî’nin programı¸ 18-20 yaş arasındaki öğrencilereyönelikti. Bu sayede hem bu okula girebilecekler¸ hem de döneminüniversitesi olan Dârulfünün şubelerinin derslerini takipedebileceklerdir.
(12) Eğitimin Dili ve Diploma
Galatasaray Sultânîsi’nin derslerinde ağırlıklı olarak Fransızcaokutulması karşısında¸ Türkçe derslerine de gerekli önem verilmiş¸öğrencilerin Osmanlı kültür ve irfanından uzaklaşmalarının önünegeçilmeye çalışılmıştır.
(13) Türkçe bilmedikleri için¸ Fransız öğretmenlerin yanlarında bir tercüman bulundurmaları gerekmekteydi.
(14) Okul öğrencilerinin yarı yarıya Müslüman olması kararı da alınan
(15)Galatasaray Sultânîsi¸ ilk ve yüksek eğitim arasında dinler arası birorta öğretim kurumu olarak eğitimine 1 Eylül 1868 tarihi itibariyleresmen başladı.
(16) İlk mezunlarını 1870-1871 öğretim yılısonunda veren okul¸ öğrencilerine hak ettiği diplomaları eğitimlerininsonunda verdi. Bu diplomanın¸ Fransız liseleri diplomalarına denkliğikabul edildi.
(17) 1890 yılında okul mezunlarının bazılarınasadece Türkçe’den¸ bazılarına da sadece Fransızca’dan verilen diplomausulü kaldırılarak tek tip bir diploma verilmesi uygulamasına geçildi.
(18) (Devam edecek)
DİPNOT 1 Geniş bilgi için Bkz. K. Voller¸ “Ezher” mad.¸ İslam Ansiklopedisi¸ İstanbul 1993¸ IV¸ 433-442.
2 Bkz. İbrahim Kafesoğlu¸ “Nizâm-ül-Mülk” mad.¸ İslam Ansiklopedisi¸ İstanbul 1993¸ IX¸ 332.
3 İlber Ortaylı¸ “Enderun”¸ Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek¸ XV. baskı¸ İstanbul 2006¸ 180.
4 Ramazan Altıntaş¸ “Biyolojik Materyalistlerin Temel Yanılgıları”¸İlim ve Sanat¸ sayı: 43¸ İstanbul 1997¸ 74; Şerif Mardin¸ TürkModernleşmesi (Makaleler: 4)¸ 15-16.
5 Adnan Şişman¸ “Galatasaray Mekteb-i Sultânîsi”¸ TDV İslâm Ansiklopedisi¸ İstanbul 1996¸ XIII¸ 323-324.
6 Niyazi Berkeş Türkiye’de Çağdaşlaşma¸ yay. haz: Ahmet Kuyaş¸ II. baskı¸ İstanbul 2002¸ 242.
7 Şişman¸ a.g.m.¸ 326.
8 Osman Ergin¸ Türk Maarif Tarihi¸ İstanbul 1977¸ I-II¸ 481.
9 Ergin¸ a. g. e.¸ 483.
10 Şerif Mardin¸ Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu¸ çev: Mümtaz’erTürköne¸ Fahri Unan¸ İrfan Erdoğan¸ red. ve yay. haz: Ömer Laçiner¸ II.baskı¸ İstanbul 1998¸ 311.
11 Yahya Akyüz¸ Türk Eğitim Tarihi¸ X. baskı¸ Ankara 2006¸ 167.
12 Koçer¸ a. g. e.¸ 80. (Naklen; Edouvard-Phlippe Engelhardt¸ Türkiyeve Tanzimat¸ Devlet-i Osmaniye’nin Tarih-i Islahâtı¸ 1826-1882¸ müt:Reşat¸ İstanbul 1328¸ 496).
13 Bayram Kodaman¸ Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi¸ Ankara 1991¸141(naklen; Mahmut Cevat¸ Maârif-i Umumiye Nezâreti târihçe-i teşkilâtve icrâatı¸ İstanbul 1338/1922
14 Koçer¸ a. g. e.¸ 80.
15 Koçer¸ a. g. e.¸ 80.
16 Berkeş a. g .e.¸ 242.
17 Şişman¸ a.g.m.¸ 325.
18 Kodaman¸ a. g. e.¸ 138-139..